سفر با هواپیما یکی از سریعترین و راحتترین روشهای جابهجایی است، اما برای بسیاری از افراد، بهویژه هنگام کاهش ارتفاع و فرود، با تجربهای ناخوشایند همراه میشود؛ احساس گرفتگی، درد، پری یا کاهش شنوایی موقت در گوشها.
این وضعیت که در اصطلاح پزشکی باروترومای گوش نامیده میشود، در اثر ناتوانی گوش در تطبیق با تغییرات سریع فشار هوا ایجاد میشود. در بیشتر موارد این مشکل موقتی است، اما گاهی میتواند باعث درد شدید، پارگی پرده گوش یا اختلالات شنوایی شود.
در این مقاله به بررسی علت ایجاد باروتروما، عوامل خطر، علائم، روشهای پیشگیری و زمان مراجعه به متخصص میپردازیم.
چرا گوشها در پرواز میگیرند؟
برای درک علت گرفتگی گوش، ابتدا باید با نقش شیپور استاش (Eustachian Tube) آشنا شویم.
گوش میانی فضای کوچکی پر از هوا در پشت پرده گوش است. برای اینکه پرده گوش بتواند بهدرستی ارتعاش کند و صداها را منتقل نماید، فشار هوای داخل گوش میانی باید با فشار هوای محیط برابر باشد.
تنظیم این فشار بر عهده شیپور استاش است؛ لولهای باریک که گوش میانی را به پشت بینی و حلق متصل میکند و هنگام بلع، خمیازه یا جویدن به طور موقت باز میشود.
هنگام اوج گرفتن هواپیما
با افزایش ارتفاع، فشار هوای کابین کاهش مییابد. در این شرایط هوای داخل گوش میانی منبسط شده و معمولاً از طریق شیپور استاش به راحتی خارج میشود؛ بنابراین اغلب افراد در این مرحله مشکل چندانی ندارند.
هنگام فرود هواپیما
در زمان کاهش ارتفاع، فشار هوای کابین به تدریج افزایش پیدا میکند. اگر شیپور استاش نتواند به اندازه کافی باز شود، هوای کافی وارد گوش میانی نمیشود و اختلاف فشار بین دو طرف پرده گوش ایجاد میشود.
در نتیجه، پرده گوش به سمت داخل کشیده شده و علائمی مانند احساس گرفتگی، درد، کاهش شنوایی و گاهی وزوز گوش ایجاد میشود. این مرحله معمولاً شایعترین زمان بروز باروترومای گوش است.
چه عواملی احتمال باروترومای گوش را افزایش میدهند؟
هر عاملی که عملکرد شیپور استاش را مختل کند، احتمال گرفتگی گوش در پرواز را افزایش میدهد.
مهمترین عوامل عبارتاند از:
- سرماخوردگی و آنفلوآنزا
- آلرژیهای فصلی و رینیت آلرژیک
- سینوزیت و احتقان بینی
- عفونتهای دستگاه تنفسی فوقانی
- پولیپ بینی یا انحراف شدید تیغه بینی
- خوابیدن هنگام فرود هواپیما
- سابقه اختلال عملکرد شیپور استاش
- سن پایین؛ زیرا شیپور استاش در کودکان کوتاهتر، باریکتر و افقیتر است.
علائم باروترومای گوش
شدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
علائم خفیف تا متوسط
- احساس پری یا کیپی گوش
- کاهش شنوایی موقت
- احساس سنگینی در گوش
- درد خفیف
- شنیدن صدای تق هنگام باز شدن گوش
علائم شدید
در موارد شدیدتر ممکن است علائم زیر ایجاد شود:
- درد شدید گوش
- کاهش شنوایی واضح
- وزوز گوش
- سرگیجه یا عدم تعادل
- احساس چرخش محیط (ورتیگو)
- خروج خون یا ترشح از گوش در صورت پارگی پرده گوش (نادر)
اگر کاهش شنوایی، وزوز یا سرگیجه بیش از چند ساعت تا یک یا دو روز ادامه داشته باشد، باید احتمال آسیب جدیتر بررسی شود.
بهترین روشهای پیشگیری و رفع گرفتگی گوش در پرواز
خوشبختانه در بیشتر افراد میتوان با چند اقدام ساده از ایجاد باروتروما جلوگیری کرد.
۱. بلعیدن، جویدن آدامس و خمیازه کشیدن
بلع و خمیازه باعث باز شدن شیپور استاش میشوند.
به همین دلیل توصیه میشود در زمان فرود:
- آدامس بجوید.
- آب یا نوشیدنی بنوشید.
- آبنبات بمکید.
- چند بار خمیازه بکشید.
۲. مانور والسالوا (Valsalva Maneuver)
این مانور یکی از شناختهشدهترین روشهای باز کردن شیپور استاش است.
روش انجام:
- یک نفس عمیق بکشید.
- دهان را ببندید.
- بینی را با انگشتان نگه دارید.
- بهآرامی تلاش کنید هوا را از بینی خارج کنید.
اگر صدای «تق» یا «پاپ» در گوش شنیدید، فشار دو طرف پرده گوش متعادل شده است.
نکته مهم : هرگز این مانور را با فشار زیاد انجام ندهید؛ زیرا در موارد نادر ممکن است به گوش میانی یا حتی گوش داخلی آسیب وارد شود.
۳. مانور توینبی (Toynbee Maneuver)
این روش نسبت به والسالوا فشار کمتری ایجاد میکند.
برای انجام آن:
- بینی را با انگشتان ببندید.
- همزمان عمل بلع را انجام دهید.
این مانور نیز میتواند به باز شدن شیپور استاش کمک کند و برای بسیاری از افراد روشی ایمن و مؤثر است.
۴. اسپریهای ضداحتقان بینی
در افرادی که دچار سرماخوردگی، آلرژی یا احتقان بینی هستند، استفاده کوتاهمدت از اسپری ضداحتقان (مانند اکسیمتازولین) حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از فرود ممکن است به کاهش تورم مخاط و بهبود عملکرد شیپور استاش کمک کند.
البته این داروها نباید بیش از چند روز متوالی مصرف شوند و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی، فشار خون بالا، گلوکوم یا برخی بیماریهای دیگر باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند.
۵ . استفاده از گوشگیرهای مخصوص پرواز
گوشگیرهای مخصوص پرواز (Flight Earplugs) با کاهش سرعت تغییرات فشار در مجرای گوش، میتوانند در برخی افراد ناراحتی ناشی از تغییرات فشار را کاهش دهند.
البته این وسایل جایگزین عملکرد طبیعی شیپور استاش نیستند، اما میتوانند برای افرادی که سابقه باروتروما دارند مفید باشند.
۶ . مراقبت از کودکان و نوزادان
کودکان بیش از بزرگسالان مستعد گرفتگی گوش هستند.
برای کاهش این مشکل:
- هنگام برخاستن و فرود، به نوزاد شیر یا شیشه بدهید.
- از پستانک استفاده کنید.
- اگر امکان دارد، کودک هنگام فرود بیدار باشد تا بتواند عمل مکیدن یا بلع را انجام دهد.
راهنمای سریع؛ چه کارهایی انجام دهیم و از چه کارهایی پرهیز کنیم؟
| اقدامات توصیهشده | کارهایی که بهتر است انجام نشود |
| جویدن آدامس یا مکیدن آبنبات | خوابیدن در زمان فرود |
| بلعیدن مکرر و خمیازه کشیدن | انجام مانور والسالوا با فشار زیاد |
| استفاده صحیح از مانور والسالوا یا توینبی | استفاده از گوشپاککن یا اجسام نوکتیز برای باز کردن گوش |
| استفاده از گوشگیر مخصوص پرواز در صورت نیاز | سفر با هواپیما هنگام سرماخوردگی شدید یا سینوزیت حاد (در صورت امکان) |
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنیم؟
در بیشتر موارد، گرفتگی گوش طی چند دقیقه تا چند ساعت برطرف میشود.
اما در شرایط زیر مراجعه به پزشک متخصص گوش، حلق و بینی یا شنواییشناس ضروری است:
- درد شدید گوش
- کاهش شنوایی قابل توجه
- وزوز گوش مداوم
- سرگیجه یا عدم تعادل
- خروج خون یا ترشح از گوش
- باقی ماندن احساس گرفتگی یا کاهش شنوایی بیش از ۲۴ تا ۴۸ ساعت
باروتروما چه عوارضی میتواند ایجاد کند؟
در اغلب موارد، باروترومای گوش محدود به گوش میانی است و بدون عارضه برطرف میشود.
با این حال، در موارد شدید ممکن است عوارض زیر ایجاد شوند:
- تجمع مایع در گوش میانی (اوتیت میانی سروزی)
- پارگی پرده گوش
- اختلال عملکرد طولانیمدت شیپور استاش
- در موارد بسیار نادر، آسیب به ساختارهای گوش داخلی که معمولاً در اثر اختلاف فشار شدید یا انجام نادرست مانور والسالوا رخ میدهد.
خدمات تخصصی نوشنوا در بررسی مشکلات گوش پس از پرواز
اگر پس از سفر هوایی همچنان دچار گرفتگی گوش، کاهش شنوایی، وزوز یا احساس عدم تعادل هستید، بررسی تخصصی اهمیت زیادی دارد تا مشخص شود مشکل تنها ناشی از اختلال عملکرد شیپور استاش است یا آسیب دیگری در گوش ایجاد شده است.
در کلینیک تخصصی شنواییشناسی نوشنوا، ارزیابی بیماران با استفاده از روشهای استاندارد و تجهیزات پیشرفته انجام میشود، از جمله:
- اتوسکوپی برای بررسی وضعیت پرده گوش و مجرای گوش
- تمپانومتری (Tympanometry) برای ارزیابی فشار گوش میانی و عملکرد شیپور استاش
- ادیومتری (Audiometry) برای بررسی دقیق وضعیت شنوایی و تشخیص هرگونه افت شنوایی احتمالی
در صورت تداوم علائم پس از پرواز، مراجعه بهموقع میتواند از بروز عوارض احتمالی جلوگیری کرده و روند درمان را تسهیل کند.
جمعبندی
باروترومای گوش یکی از شایعترین مشکلات مرتبط با سفر هوایی است که در اثر ناتوانی شیپور استاش در تنظیم فشار گوش میانی ایجاد میشود. خوشبختانه در بیشتر موارد، این مشکل با اقداماتی ساده مانند بلعیدن، جویدن آدامس، انجام صحیح مانور والسالوا یا توینبی و رعایت نکات پیشگیرانه برطرف میشود. با این حال، اگر علائمی مانند درد شدید، کاهش شنوایی، وزوز مداوم، سرگیجه یا خونریزی از گوش ایجاد شود یا احساس گرفتگی بیش از ۲۴ تا ۴۸ ساعت ادامه یابد، مراجعه به پزشک یا شنواییشناس ضروری است تا از بروز عوارض جدیتر پیشگیری شود.
