اختلال پردازش شنوایی (Auditory Processing Disorder) یا APD که در برخی منابع با عنوان اختلال پردازش شنوایی مرکزی (Central Auditory Processing Disorder) یا CAPD نیز شناخته می‌شود، به مشکلاتی در پردازش و تفسیر اطلاعات شنیداری در دستگاه عصبی شنوایی اشاره دارد.
فرد مبتلا ممکن است از نظر آستانه‌های شنوایی، شنوایی نسبتاً طبیعی داشته باشد، اما در موقعیت‌هایی مانند شنیدن گفتار در حضور نویز، تشخیص و تمایز صداها، مکان‌یابی منبع صوت یا پردازش اطلاعات شنیداری پیچیده با مشکل مواجه شود.
به زبان ساده، مسئله همیشه «شنیدن صدا» نیست؛ گاهی فرد صدا را دریافت می‌کند، اما پردازش و استفاده از اطلاعات شنیداری برای درک گفتار یا پاسخ مناسب دشوارتر است.
البته علائم APD اختصاصی نیستند و ممکن است در برخی اختلالات زبان، توجه، یادگیری یا سایر مشکلات ارتباطی نیز دیده شوند. به همین دلیل، تشخیص آن نیازمند ارزیابی تخصصی و افتراق سایر عوامل احتمالی است.
علائم و نشانه‌های اختلال پردازش شنوایی
علائم APD می‌توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند و معمولاً در شرایطی که شنونده باید اطلاعات صوتی را در حضور صداهای مزاحم پردازش کند، بیشتر خود را نشان می‌دهند.
برخی از نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
- دشواری در درک گفتار در محیط‌های شلوغ و پرنویز
- درخواست مکرر برای تکرار صحبت‌ها
- دشواری در دنبال کردن گفتار سریع
- مشکل در تشخیص یا مکان‌یابی منبع صدا
- دشواری در تفکیک صداهای مشابه
- مشکل در دنبال کردن اطلاعات شنیداری در شرایط پیچیده
- کاهش عملکرد شنیداری در کلاس، جلسات یا محیط‌های پرجمعیت
- دشواری در تمرکز بر صدای یک گوینده در حضور صداهای رقیب
با این حال، وجود یک یا چند مورد از این علائم به‌تنهایی به معنای ابتلا به APD نیست؛ زیرا همین مشکلات می‌توانند در اختلالات زبان، توجه، یادگیری و برخی مشکلات شنوایی نیز مشاهده شوند.
APD در کودکان
کودکان مبتلا به مشکلات پردازش شنوایی ممکن است در محیط مدرسه بیشتر دچار مشکل شوند؛ زیرا کلاس درس معمولاً شرایطی را ایجاد می‌کند که کودک باید هم‌زمان به گفتار معلم توجه کند، اطلاعات را پردازش کند و صداهای مزاحم را نادیده بگیرد.
برخی نشانه‌هایی که ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشند عبارت‌اند از:
- دشواری در درک صحبت معلم در کلاس
- عملکرد ضعیف‌تر در محیط‌های پرنویز نسبت به محیط آرام
- درخواست مکرر برای تکرار دستورها یا توضیحات
- مشکل در دنبال کردن گفتار سریع
- دشواری در تمایز برخی صداهای گفتاری
- مشکل در تمرکز بر پیام شنیداری در حضور صداهای رقیب
- خستگی یا کاهش کارایی هنگام انجام فعالیت‌های شنیداری طولانی
این علائم به‌تنهایی برای تشخیص APD کافی نیستند و باید در کنار سابقه رشدی، شنوایی، زبان، یادگیری و توجه کودک تفسیر شوند.
علائم APD در بزرگسالان
در بزرگسالان نیز مشکلات پردازش شنوایی ممکن است در موقعیت‌هایی مانند محیط کاری، جلسات، رستوران، مهمانی یا مکالمات تلفنی در حضور نویز بیشتر نمایان شوند.
برای مثال، فرد ممکن است:
- در محیط آرام صحبت دیگران را به‌خوبی متوجه شود، اما در محیط شلوغ دچار مشکل شود.
- مرتب از دیگران بخواهد صحبت خود را تکرار کنند.
- در جلسات گروهی یا مکالمات چندنفره مشکل بیشتری داشته باشد.
- در دنبال کردن گفتار سریع دچار دشواری شود.
- برای تمرکز روی گفتار، به تلاش ذهنی بیشتری نیاز داشته باشد.
- در مکان‌یابی منبع صدا با مشکل مواجه شود.
در بزرگسالان، به‌خصوص در صورت شروع علائم پس از آسیب مغزی یا سایر مشکلات عصبی، بررسی سابقه پزشکی و عصبی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
علل و عوامل مرتبط با APD
علت APD در همه افراد یکسان نیست و در بسیاری از موارد نمی‌توان یک علت مشخص برای آن تعیین کرد.
برخی شرایط ممکن است با مشکلات پردازش شنوایی ارتباط داشته باشند، از جمله:
عفونت‌ها و مشکلات گوش در دوران کودکی
سابقه مشکلات گوش میانی و عفونت‌های مکرر گوش در دوران رشد شنوایی می‌تواند در بررسی سابقه فرد اهمیت داشته باشد. با این حال، نباید هر مورد اوتیت میانی را علت مستقیم APD دانست.
تولد زودرس و برخی عوامل دوران رشد
برخی عوامل دوران بارداری، تولد و رشد عصبی ممکن است با عملکردهای شنوایی و شناختی بعدی ارتباط داشته باشند و در بررسی سابقه فرد مورد توجه قرار گیرند.
آسیب مغزی و مشکلات عصبی
آسیب‌های مغزی، از جمله ضربه به سر یا برخی بیماری‌های عصبی، می‌توانند پردازش اطلاعات شنیداری را تحت تأثیر قرار دهند.
عوامل رشدی و خانوادگی
در برخی افراد، مشکلات پردازش شنیداری ممکن است در کنار سایر مشکلات رشدی، زبانی یا یادگیری دیده شوند. بنابراین بررسی سابقه خانوادگی و رشدی می‌تواند بخشی از ارزیابی باشد.
به طور کلی، APD یک اختلال کاملاً یکسان و با یک علت واحد نیست و همین ناهمگونی، یکی از دلایل پیچیدگی تشخیص آن محسوب می‌شود.
آیا APD با کم‌شنوایی تفاوت دارد؟
بله.
در کم‌شنوایی محیطی، مشکل می‌تواند در بخش‌هایی مانند گوش خارجی، گوش میانی، حلزون یا مسیرهای شنوایی محیطی ایجاد شود و در آزمون‌های شنوایی قابل شناسایی باشد.
اما در APD، مسئله اصلی در پردازش اطلاعات شنیداری در مسیرهای عصبی شنوایی مرکزی مطرح است و تشخیص آن مستلزم بررسی مهارت‌های پردازش شنوایی است.
با این حال، این دو وضعیت الزاماً کاملاً مستقل از یکدیگر نیستند و به همین دلیل، قبل از ارزیابی APD باید وضعیت شنوایی محیطی به‌طور کامل بررسی شود.
APD چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص APD با یک آزمایش ساده یا یک نتیجه منفرد انجام نمی‌شود.
در حال حاضر، استاندارد طلایی یا یک آزمون واحد و مورد توافق همگانی برای تشخیص APD وجود ندارد و معیارهای تشخیصی و باتری‌های آزمون ممکن است بین مراکز و رویکردهای بالینی متفاوت باشند.
۱ . بررسی سابقه و علائم
در ابتدا سابقه پزشکی، شنوایی، رشد، مشکلات گوش، وضعیت تحصیلی یا شغلی و نوع مشکلات شنیداری بررسی می‌شود.
۲ . ارزیابی کامل شنوایی
ابتدا باید وضعیت سیستم شنوایی محیطی بررسی شود. این ارزیابی برای شناسایی یا رد کم‌شنوایی انتقالی، حسی‌عصبی، مختلط و سایر مشکلات شنوایی اهمیت دارد.
۳. آزمون‌های اختصاصی پردازش شنوایی
با توجه به سن، شکایت فرد و شرایط بالینی، ممکن است از مجموعه‌ای از آزمون‌ها برای بررسی مهارت‌های مختلف پردازش شنوایی استفاده شود؛ از جمله:
- آزمون‌های درک گفتار در حضور نویز
- آزمون‌های دوگوشی و شنیدن دایکوتیک
- آزمون‌های پردازش زمانی
- آزمون‌های تشخیص و تمایز شنیداری
- آزمون‌های مربوط به مکان‌یابی و جهت‌یابی صدا
- آزمون‌های مربوط به پردازش پیام‌های صوتی رقابتی
انتخاب آزمون‌ها باید متناسب با فرد و سؤال بالینی انجام شود و نتیجه یک آزمون منفرد نباید به‌تنهایی مبنای تشخیص قرار گیرد.
۴. بررسی زبان، توجه و عملکرد شناختی
از آنجا که علائم APD می‌توانند با اختلالات زبان، توجه، یادگیری و سایر مشکلات شناختی یا ارتباطی همپوشانی داشته باشند، در برخی افراد ارزیابی توسط متخصص گفتار و زبان، روان‌شناس یا سایر اعضای تیم تخصصی نیز ضروری است.
همکاری میان ادیولوژیست و متخصص گفتار و زبان می‌تواند در افتراق مشکلات پردازش شنوایی از مشکلات زبانی و طراحی برنامه مداخله مناسب اهمیت داشته باشد.
آیا APD قابل درمان است؟
بهتر است به جای استفاده از عبارت «درمان قطعی»، از اصطلاح مدیریت و توانبخشی APD استفاده کنیم.
هدف مداخلات، کاهش تأثیر مشکلات پردازش شنیداری بر ارتباط، یادگیری، فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی است.
از آنجا که APD در افراد مختلف الگوهای متفاوتی دارد، برنامه مداخله نیز باید فردمحور باشد و اثربخشی آن در طول زمان ارزیابی و در صورت نیاز اصلاح شود.
چه زمانی باید برای ارزیابی APD مراجعه کرد؟
اگر کودک یا بزرگسال با وجود شنوایی ظاهراً مناسب، به‌طور مداوم در شرایطی مانند محیط‌های شلوغ، کلاس درس، جلسات یا مکالمات چندنفره در درک گفتار مشکل دارد، بهتر است موضوع با یک متخصص شنوایی‌شناسی مطرح شود.
به‌ویژه اگر این مشکلات بر یادگیری، عملکرد تحصیلی، ارتباطات اجتماعی یا فعالیت‌های شغلی تأثیر گذاشته باشند، ارزیابی جامع می‌تواند به مشخص شدن علت مشکل و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
نکته مهم این است که مشکل در فهم گفتار در نویز لزوماً به معنای APD نیست و نباید بر اساس علائم به‌تنهایی تشخیص‌گذاری کرد.
جمع‌بندی
اختلال پردازش شنوایی یا APD به مجموعه‌ای از مشکلات در پردازش اطلاعات شنیداری اشاره دارد که می‌تواند درک گفتار، به‌ویژه در شرایط پیچیده و پرنویز، را دشوار کند.
تشخیص این اختلال تنها با یک تست انجام نمی‌شود و نیازمند بررسی دقیق وضعیت شنوایی، علائم، سابقه فرد و در صورت نیاز عملکرد زبان، توجه و سایر عوامل مرتبط است.
همچنین برای APD یک راهکار واحد برای همه افراد وجود ندارد . اصلاح محیط شنیداری، فناوری‌های کمک‌شنوایی، تمرین‌های هدفمند پردازش شنوایی و راهبردهای جبرانی می‌توانند، بسته به نیاز فرد، در برنامه مدیریت و توانبخشی قرار بگیرند.
هدف نهایی این نیست که فقط یک نتیجه آزمایش بهتر شود؛ بلکه باید تلاش کرد فرد بتواند اطلاعات شنیداری را در موقعیت‌های واقعی زندگی بهتر دریافت، پردازش و استفاده کند.
